De Type Militaire 1: T.M. 1


Foto's fiets: verzameling Philip Moreau


De Type Militaire 1, afgekort als T.M. 1 of T.m. 1, is niets anders dan een volledig Belgisch gemaakte kopij van de BSA 1915. De verschillen zitten hem in details van o.a. de voorvork kroon, de lager schalen van het balhoofd, constructiedetails van de gebruikte buizen, etc.... Basisplannen van de T.M. 1 zijn tot op heden niet opgedoken. Fotoarchieven uit het interbellum zijn dus de enige gegevensbronnen voor technische details. De introductie van de T.M. 1 gebeurt in 1926. Dit kunnen we althans opmaken uit een referentie in het nazichtboekje voor de militaire fiets. 

  
Een tweede document van 21 april 1926 m.b.t. officiersfietsen refereert heel duidelijk naar de door het leger nieuw aangekochte fietsen "type militaire n° 1"

    
Een andere terminologie die opduikt is "Vélo TM mod.30."  Deze is terug te vinden in de "ordres jounaliers n°13" van 16 februari 1931. Dit bij het 1e Regiment Karabiniers Wielrijders. De term is heel duidelijk: "les nouvelles bicyclettes VICI T.M. mod.30." VICI is hierbij de naam van de constructeur.

   
In de "ordres journaliers n°47" van 1 juni 1931 spreekt men van de indienstneming van de fiets "T.M. 1 - 1926 et 1930". De type aanduiding is dus op 5 maand tijd geëvolueerd van T.M. mod. 30. naar T.M. n° 1. De jaartallen 1926 en 1930 lijken twee varianten te zijn van dezelfde fiets. Waar het verschil in zit is niet gekend. In 1930 volgt dan de nieuwe versie met het in 1929 geïntroduceerde klassieke gekende brede pakzadel uit geperforeerde plaat. Deze laatste werd dan T.M. 1 mod 30 genoemd. Eveneens revisie vanaf 1926 van de oude modellen tot het standaard type.
Buiten in het nazichtboekje wordt de aanduiding "1926" niet meer gebruikt. In alle andere, latere, documenten m.b.t. de militaire fietsen spreekt men alleen met van de "T.M. 1". 
De tekst laat ook doorschemeren dat de gebeurlijk herhaaldelijke defecten aan bepaalde onderdelen dienen gemeld te worden. De defecten zijn dus een nieuw verschijnsel in juni 1931. De nieuwe fiets kan dus ook niet zo oud zijn en het jaartal 1930 lijkt dan ook de introductiedatum van de T.M. 1 te zijn waarop deze in grotere aantallen aangenomen wordt.. Mogelijks is 1926 gewoon het jaar waarin beslist werd over te gaan naar een nieuwe militaire fiets. Ditmaal een niet in het buitenland aangekocht fiets maar een volledig binnenlands product. 

Op een later tijdstip in 1933 verschijnt een publicatie met daarin de termen TM 1 "neuf" en TM 1 "remis à neuf", "nieuw" of "gereviseerd". Dit laat er geen twijfel over bestaan dat de TM 1 al een paar jaar eerder in gebruikt was dan 1933. Een toestand bestempelen als "gereviseerd" wijst er immers op dat de fiets al intensief gebruikt was en dat het noodzakelijk was om hem compleet na te zien en te reviseren. Intensief gebruik gebeurt over enkele jaren. Dit is zeker het geval bij sommige van de T.M 1 fietsen die sedert 1926 in gebruik zijn. 

Naast de T.M. 1 blijven zowel de B.S.A als de James in gebruik. Een nieuwe fiets T.M 1 kostte toen 450 BEF, een gereviseerde fiets kost naargelang het merk 300 BEF à 350 BEF.

De T.M. 1 heeft diverse markeringen

• Het framenummer: aan de rechterzijde op het verbindingsstuk van de diverse buizen onder het zadel




• De maand en het jaar van de besteldatum:

bovenaan op het balhoofd. Niet goed leesbaar op het balhoofd maar de bestelling dateert van maart 1937. rechts bovenaan de achtertrein op de rechterzijde van de
voorvorkkroon


A.B. -- B.L. :  op de onderkant van het zadel, vaag leesbaar op onderstaande foto


                           op de sluitflap van het gereedschapstasje


A.B. -- B.L. en T.M. 31: op de buitenflens van de pedalen


Het Inschrijvingsnummer: op een aluminiumplaatje geriveerd aan de voorkant van het balhoofd.
    Het plaatje zelf is niet meer aanwezig of is nooit bevestigd. De gaatjes links en rechts onderaan het balhoofd zijn
    evenwel nog zichtbaar.




  



    Een andere fiets heeft wel nog het aluminiumplaatje, deze laatste heeft het inschrijvingsnummer 4025

  
  

fiets met balhoofdplaat 4025:  Pascal Lamock 

     


  
  

fiets met balhoofdplaat 12710:  Musee d'Infanterie Arlon


De markering van de keurmeester: op de linkerzijde van het verbindingsstuk van de diverse buizen onder het zadel.
    Bij deze fiets is dat de letter R met een kroontje voor. Een andere fiets heeft dan een "tennisbal" als merkteken.







                   

   

Fabrikanten

  
Verschillende fabrikanten maken fietsen volgens het basisschema van de T.M.1. De twee meest gekenden "volgens de overlevering" zijn Bury en Van Hauwaert. Voor wat betreft de naam Bury zijn nog geen documenten voorhanden die effectief bewijzen dat die firma een leverancier van het Belgische Leger was. Laat ons hierbij ook niet over het hoofd zien dat niet elke oude Bury of Van Hauwaert een TM1 militaire fiets is. De constructiedetails liggen immers vast in een lastenkohier. 
Vanaf 1938 worden, gezien de oorlogsdreiging, meerdere nieuwe fietsenfabrikanten aangesproken om het noodzakelijke tweewielig rollend materiaal te leveren.
Enige gekende leveranciers worden in alfabetische volgorde weergegeven


     

Blomme en Lecompte Deze firma duikt op in een intern document van 8 juli 1939 voor wat betreft de levering van 9000 fietsen te leveren door 3 firma's: Blomme et Lecomte, Gillet en Van Hauwaert. Hoe de verdeling tussen deze 3 leveranciers geregeld is valt hieruit niet op te maken.







   

Buyze Marcel De naam werd in de volksmond Marcel Buysse uitgesproken.

Deze firma blijkt de eerste leverancier van de in 1934 opgerichte Grenswielrijders te zijn. Een document van 20 februari 1934 regelt de eerste leveringen van fietsen aan deze nieuwe eenheid. Dit voor de vorming van een voorlopige instructie groep met in totaal 2200 fietsen. 

Een eerste blok, uit bestaande stock, bevat 370 fietsen BSA of James. Deze dienen beschikbaar te zijn voor 15 maart 1934. Zij zullen, tegen 30 april uiterlijk, vervangen worden door nieuwe T.M.1 van de firma Buyze Marcel. Het tweede blok bevat 370 bestaande T.M.1 uit stock. 

De 4 volgende blokken worden allen geleverd door de firma Buyze Marcel, wat neerkomt op een totaal van 1970 nieuw geleverde fietsen type T.M.1, met banden, zadel en gereedschapstas. 





   

Marcel Buyze gebruikt zijn status als leverancier van het Belgische Leger in zijn catalogus van 1935






    






Bury Naast Van Hauwaert zou Bury de andere leverancier van Belgische legerfietsen zijn, dit althans volgens "de overlevering". Er zijn evenwel nog geen documenten opgedoken waarin sprake is van leveringen aan het Belgische Leger. Enkel duikt de naam op in een document i.v.m. de latere AB 39 fiets.

Bury is wel een leverancier van Rijkswachtfietsen. Mogelijks is hierdoor ook een andere denkpiste ontstaan. De rijkswachtfietsen worden immers in de mobilisatieperiode opgeëist door het leger en is van hieruit het idee ontstaan dat Bury een leverancier van legerfietsen was.

  





   

Gillet Op 20 juli 1939 wordt een fiets als model uitgeleend aan de firma Gillet. Hieruit volgt dan op 5 augustus 1939 een bestelling. De tekst van het betreffende document is moeilijk leesbaar het belangrijkste deel besluit luidt als volgt: 

Entreprise de fournitu** de 10.000 bicyclettes, type militaire, *vt Cahier Spécial des Charges ****** 5. Bur. N°*/* R 575 en **** du 12-4-1939.****** a une ***** expédition, aux ********* de 2500 bicyclettes a fournir par la firme Gillet.

Entreprise de fourniture de 10.000 bicyclettes, type militaire, svt (suivant afgekort) Cahier Spécial des Charges ****** 5. Bur. N°*/AR 575 en date du 12-4-1939. Suite réserveé a une demande d’expédition, aux destinataires de 2500 bicyclettes a fournir par la firme Gillet.

Samengevat: Op 5 augustus 1939 worden er 10.000 fietsen besteld volgens een speciaal lastenkohier. De firma Gillet is hierbij vernoemd voor een blok van 2500 stuks. 
Worden die andere later geleverd of is deze bestelling een deel van de bestelling waarin ook Blomme en Lecompte, Van Hauwaert vermeld worden (zie hoger) is wegens de onleesbaarheid van de tekst niet op te maken.





   

Alhoewel de fiets heel wat kenmerken heeft van de standaard T. M. 1 is de voorvorkkroon afwijkend. De bovenste lampbeugel lijkt merk eigen te zijn. Dit model van voorvorkkroon wordt soms nog teruggevonden op foto's uit het interbellum. Het kopmerk is dit van Gillet.

  





   

  












Van Hauwaert

In een intern document van 19 augustus 1939 betreffende een levering van 475 fietsen door de firma van Hauwaert spreekt men van een foutieve toewijzing van nummerblokken. Het betreft het nummerblok 145.250 tot 145.724. De firma komt nog voor in verscheidene andere documenten.




Van Hauwaert levert ook 4 fietsen, als testcase voor twee verschillende soorten stalen buizen voor het kader.  De toe te kennen nummers zijn 149.088 - 149.089 voor de twee fietsen met versterkte buizen van de Usines de la Meuse enerzijds en 149.090 - 149.081 voor de twee fietsen met niet versterkte buizen van het merk Reynold anderzijds. 
Alle andere elementen van de fietsen zijn conform de T.M. 1
Het document dateert van 2 februari 1939. De fietsen zelf werden geleverd op 30 januari 1939.




   


De firma Van Hauwaert wordt ook nog vermeld in het verslag van het Reservevoertuigenpark op 17 mei 1940: "Nog geen uur later meldt een personeelslid van de fietsenfabriek Van Hauwaert dat er 700 rijwielen op weg zijn naar het park, maar dat hun vrachtwagens niet voorbij Melle geraken en Gent niet binnen kunnen.". 

info: http://18daagseveldtocht.wikispaces.com/Reservevoertuigenpark









Vici, Delebecque Frères Vici is een van de eerste, zo niet de eerste leverancier van de T.M. 1. De "ordres journaliers" van het 1e Regiment Karabiniers Wielrijders (1° Régiment des Carabiniers Cyclistes) uit Beverlo spreken van de nieuw geïntroduceerde fiets TM 1 met als leverancier VICI. 



    

Vici is een van de weinige merken die nog een balhoofdplaatje bevestigen op de T.M. 1

Foto's: Verzameling Philip Moreau



   

   

   
Ook Vici gebruikt zijn status van leverancier van het Belgische Leger in zijn reclame publicaties.



   

Vici is het hoofdmerk van de firma DELEBECQUE Frères zoals blijkt uit dit briefhoofd van een faktuur uit 1933.  













   

Constructie

  
Heel wat technische gegevens zijn terug te vinden in de "Nomenclature-tarif des Bicyclettes en service à l'armée" van 19 mei 1933. Hierin worden wisselstukken besproken van zowel de oudere BSA, de James en de T.M.1 . Een groot deel hiervan is gemeenschappelijk voor de drie fietsen. In de praktijk komt het er op neer dat de BSA 1915 en de James in het begin van de jaren 30 opgewaardeerd werden naar T.M.1 status en voorzien werden van het nieuwe inschrijfplaatje. Vanaf het begin van de jaren 30 het nieuwe bagagerek kregen en later de nieuwe wapendragers.
Voor wat betreft frame, voorvork, stuur en wielen zijn alle T.M.1 fietsen, ongeacht de leverancier, gelijk. Er zitten wel kleine verschillen in de remmen, zadels, pakzadels, beugels voor spatborden etc.... Dit naargelang de verschillende leveranciers of de periode van indienstneming. Door de jaren heen worden de fietsen ook onderhouden en hersteld. Een volledig rond spatbord kan al vlug vervangen worden door een model met rand. Een rembeugel of remblokhouder van 1930 kan verschillen van 1935 .....
   
De fietswielen hebben 36 spaken zoals gebruikelijk op het vasteland. De bandenmaat is 28" x 1 5/8"
   

Foto's: verzameling Philip Moreau

   

De voorvorkkroon met haar kenmerkende vorm, hoogte is +/- 27 mm, dus korter dan die van de BSA 1915

   

  

   

Het balhoofd met de ronde lager schalen. De wapendrager linksonder is het oude model dat mogelijk nog dateert uit de eerste wereldoorlog. Op de foto rechtsonder is reeds het nieuwere model lederen wapendrager in gebruik.

   

      
        In tegenstelling met de BSA 1915 zijn er geen smeerpunten meer voorzien voor de lagers van het balhoofd.

       
De spatborden zijn standaard uitgevoerd met een versterkte rand van +/- 1 cm . 

    

  
       Op sommige foto's zijn evenwel  bolvormige spatborden waar te nemen, zoals o.a. bij de eerste TM 1 VICI fietsen. 

    

  
    

De spatbordbevesting bevindt zich aan de binnenzijde van het spatbord.

   

  

       V-Trengels uit ronde ijzeren staaf van 5 mm diameter.

   

  
   

De constructie van de achterbrug onder het zadel is een constante die steeds gebruitk wordt bij alle TM 1 fietsen, ongeacht het merk. Dezelfde constructie bestond reeds bij de BSA 1915 en zal verder gebruikt worden bij de latere AB 39 militaire fiets. Het spatbord op de foto hieronder rechtsboven is de bolvorm zoals gebruikelijk bij de VICI fietsen.

   

  

   

  
   
De achterbrug onderaan het achterwiel, ook gelijkaardig met de BSA 1915.

   

  
   
Het voorste kettingwiel heeft 44 tanden, 3/16". Het achterste, een vrijloopwiel heeft 22 tanden. Geen verschillende tandentallen of kettingbreedtes dus zoals in de eerdere periode. 

   

  
    
De pedalen hebben licht geprofileerde rubberblokken en zijn op de zijkant gemarkeerd met AB  BL en TM 31. De profilering verschilt naargelang de periode en de leverancier. De breedte van de pedaal is 4".

Licht schuin geribde pedaalblokken zijn de standaardblokken. 

   

  

   


Pedaal van de TM1 "VICI" fiets

   

      

  

   

      
aan de linkerkant van het trapashuis is een smeernippel voorzien voor de lagers van de trapperas.

   
De voorrem
      

   

De achterrem

      

Ter hoogte van de trappperas: de bevestiging van het kantelpunt en de terugtrekveer voor de achterrem    

  

Het voorste kantelpunt voor de bediening van de achterrem   

   
Het stuur met de handgrepen. Deze laatste zijn uit hout, met leder omwikkeld en aan de voorkant afgewerkt met een verchroomde messing ring. De fietsbel staat op een ietwat ongebruikelijke plaats wat evenwel op heel wat foto's uit het interbellum herhaaldelijk voorkomt.



   

  


    
Voor wat betreft het zadel zijn er geen merken weergegeven in de wisselstukkenlijst. De meeste zadels zijn dan ook zonder vermelding van merknaam op de zijkant of achteraan. Enige merken die een zadel aanbieden gelijkaardig aan het model dat we op foto's terugvinden zijn: Brown, Selecta, ... Vooraan een verticale viervoudige ronde veer, achteraan twee, uit twee staaldraden gevlochten spiraalveren. Het zadel is gemonteerd op een T pen die in de zadelbuis klemt. De zijstukken van de T, in combinatie met de centrale sleuf in de horizontale bevestingsijzers en zadelklos, laten toe om de afstand tussen zadel en stuur over een grote lengte in te stellen. De zadels zijn aan de binnenzijde gemarkeerd met AB BL.

   

      

    
Brown zadel

   
Selecta zadel

   

       

   
De T.M.1 uit 1926 had nog een pakzadel uit plat bandstaal zoals bestond voor de BSA 1915. 
Vanaf 1929 komt het nieuwe model pakzadel uit geperforeerd plaatstaal in gebruik. Voor meer details ivm. de verschillende modellen: zie "Bagagedragers"

   

  

   

Foto's fietsen: verzamelingen Philip Moreau, Jean Lummerzheim


Detailverschillen tussen merken


Linkerkolom: een T.M.1 zonder merknaam, Rechterkolom: een T.M.1 van het merk VICI. 


   

  

   

  

   

  

   

  

       

        

      
    

Lijst van een volledig uitgeruste fiets


Een volledige fiets met toebehoren zoals uitgereikt aan een soldaat Telephoniste Signalleur van het 2e linie.
  • 1 fiets in goede staat met handvatten, kadernummer 23747
  • 1 achterste pakdrager "ancien modèle"  (geen achterste pakdrager AR mod. 29)
  • 2 binnenbanden
  • 2 buitenbanden
       
  • 1 bel
  • 1 rijwielplaathouder
  • 1 rijwielplaat (driekleurige ronde plaat met zwart nummer voor niet organieke fietsen)
  • 1 fietspomp
  • 1 fietspompdarm
         
  • 1 volledig verlichtinsapparaat Vitalux met steun vooraan en achterlicht (electrisch)
         
  • 1 gereedschapstas
  • 1 olieflesje
  • 2 bandijzers
  • 1 bandenherstelkit
  • 1 schroevendraaier
  • 1 engelse sleutel (verstelbare moersleutel)
  • 1 moersleutel (platte steeksleutel)
  • 1 platte sleutel voor conische moer
  • 1 lamp voor voorlicht
  • 1 lamp voor achterlicht