De Belgische militaire fiets uit de periode 1920

De Belgische Militaire fiets uit de periode 1915 - 1940: Algemeen

Het "Moskou archief" in het Legermuseum te Brussel is zowat de enige goede informatiebron voor wat betreft officiële documenten waarin sprake is van militaire fietsen. Deze documenten omvatten veelal gewone dienstbrieven, reglementen alsook correspondentie met leveranciers. Plannen en tekeningen zijn momenteel nog niet opgedoken. Gelukkig brengt het fotoarchief van verscheidene personen heel wat licht in de duisternis.

Deze site is volledig voor zover materiaal, documenten en foto's uit de betrokken periode beschikbaar zijn. Er is een algemene standaardlijn te trekken m.b.t. de constructie van de Belgische militaire fiets. Deze lijn van officieel voorziene militaire fietsen is de 1915, de TM 1 en de AB 39, uitgebreid naar de overgedragen Rijkswachtfietsen en officieel opgeëiste burgerfietsen. Echter duiken er wel af en toe eens "rariteiten" op. Deze zijn evenwel steeds terug te brengen tot bestaande binnenlandse fietskenmerken, gelinkt aan de betreffende tijdsperiode.

Eventuele aanpassingen aan de site zijn mogelijk indien nieuwe documenten of gegevens opduiken. Deze aanvullingen of nieuwe zaken zijn terug te vinden onder het keuzemenu "Algemeen" - "Aanvullingen"

contact: cyclist@abbl1940.be

Ik wens hierbij een stevig woord van dank te brengen aan Philip Moreau voor zijn niet aflatende inzet voor het ontraadselen van de geschiedenis van de Belgische militaire fiets. Dit door het aanbrengen van zowel oorspronkelijke documenten, foto's van toen en nu alsook door het ter beschikking stellen van de fietsen.

Het Belgische leger komt uit de eerste wereldoorlog met een Britse "erfenis" aan fietsen. Dit zijn de door het Belgische Leger, vanaf 1915, verrichte aankopen bij Britse fiets fabrikanten. Het zijn dus geen fietsen die van het Britse leger overgenomen werden. Het is ook niet de gekende Mk IV maar wel verschillende modellen van o.a. BSA, James, Sun. De Britse fietsen uit die tijd komen allemaal ons land binnen met hun specifieke 28" wielen . T.t.z. 32 spaken vooraan en 40 spaken achteraan. Eventueel geaccidenteerde wielen worden in België in een latere periode, tijdens het interbellum, wel vervangen door de voor ons klassieke 36 spaak wielen voor en achter.

Foto: verzameling Philip Moreau

Een van de basiskenmerken van de BSA 1915 en de verdere Belgische fietsen is de framehoogte die 22" is. De framehoogte is de maat van het hart van de trapas tot aan het uiteinde van de zitbuis.

Eens het land in de jaren 30 terug aan het herstellen is van de oorlogsschade gaat men de productie van militaire fietsen terug in eigen handen nemen. Het basisframe van de fiets zal echter gesteund zijn op de BSA constructie.
Dit resulteert in de Tm 1: de "Type Militaire 1". Ook de BSA en James fietsen werden gereviseerd en verbouwd naar Tm1. Je kan ze nog herkennen aan 32/40 spaaks wielen, spatborden, lampbeugel en voorvorkkroon; voor zover deze deze bij de revisie al dan niet verloren gingen. In laatste instantie verdwijnen ook deze 32/40 spaakse wielen om ingeruild te worden voor het standaardwiel met 36 spaken en standaard banden 28" x 1"5/8.
Naar de "overlevering" werd de Belgische militaire fiets gemaakt bij Bury en Van Hauwaert. Naast deze twee fabrikanten zijn er ook nog andere. Evenwel is de constructie steeds gelijkaardig aan de TM 1 norm. Kleurige merknaamplaatjes op het balhoofd komen, voorlopig op enkele uitzonderingen na, niet voor op de vele foto's van interbellum militaire fietsen. Wel krijgen ze een fabricatienummer links onder het zadel en een bouwjaardatering op balhoofd, voor- achtervork.
Een nummerplaatje wordt onderaan op het balhoofd geklonken. Dit inschrijfnummerplaatje is samen met merk, datum en fabricatienummer gelinkt aan het onderhoudsboekje.

De Tm 1 is een Belgisch gemaakte kopie van de BSA 1915. Het introductiejaar van de TM 1 is 1926. Het grote, uit plaatstaal geperforeerde, pakzadel is later in 1929 ingevoerd. Dit is groot genoeg om de nodige bagage op een uniforme manier in alle eenheden mee te nemen. De remmen zijn nog steeds, conform de periode, bediend met stangen. De 28" wielen hebben 36 spaken.
De wapenhouders zijn van een in 1915 ingevoerd model, werden in 1926 afgevoerd en in 1930 terug ingevoerd om dan vanaf 1934 vervangen te worden door het lederen draagstel vooraan in het kader en de metalen kolfhouder linksachter. We kennen het oude model van geweerklemmen omdat een soortgelijke ook door de rijkswacht tot in de jaren 60 gebruikt werd.

Foto: verzameling Philip Moreau

Een constante in de Belgische militaire fietsen voor wat betreft de BSA, de Tm1 als de latere A.B. 39 is de manier waarop de spatborden vastgezet worden: aan beide zijden van het wiel is er een in V vorm geplooide ijzeren stang van diameter 5 mm met op beide uiteinden schroefdraad voor bevestiging aan de spatbordplaatjes.

Bij de oudere modellen van 1915 BSA, James, … kunnen de spatbordijzers ook enkel zijn en zitten de bevestigingsplaatjes aan de buitenzijde van het spatbord bevestigd, later komen die aan de binnenzijde.

Alle andere vormen van spatbordijzers in het Belgische leger met een plat metalen ijzer, een profielijzer, geplooid in V of gerold etc... zijn civiel.

Een besluit uit 1932, en gepubliceerd op 19/5/1933 m.b.t. voorradige wisselstukken geeft aan dat er op dat moment 3 modellen van fiets bestaan: B.S.A., James, T.m. 1. Een aantal van die wisselstukken zijn eigen aan elk merk maar een groot aantal zijn gewoon gemeenschappelijk. Bouten, moeren, kogellagers, geweerklemmen, verlichting, banden etc... vallen onder die gemeenschappelijke stukken.

De opkomst in 1933 van AH in Duitsland zorgt ook in ons land voor de nodige onrust en de militaire overheid beslist om, toen reeds, te voorzien in voldoende militaire pakdragers om de op te eisen civiele fietsen mee uit te rusten.

Op sommige foto's uit de jaren 30 duikt wel eens een fiets op met een civiele taksplaat. Steeds gaat dit gepaard met een civiel pakzadel. Het is een civiele fiets die om de een of andere reden gebruikt wordt.

Foto: verzameling Jean Lummerzheim

De vorm van de taksplaat op bovenstaande foto determineert de foto uit 1932 of 1935.

Militair ingeschreven fietsen hebben steeds het typische pakzadel en geen civiele taksplaat. In sommige toepassingen wel een militaire “plaque de roulage” of “rijplaten” in de Belgische driekleur met zwarte cijfers, deze is evenwel geen taksplaat. Deze driekleurige plaat is ingevoerd vanaf november 1934 ter vervanging van de zeskantige witte plaat met zwarte letters S.M. en een nummer.

Het scenario met de pakzadels voor de op te eisen burgerfietsen uit 1933 herhaalt zich in de periode 1937 - 1938 wanneer de fietsen effectief opgeëist worden. Ook de Rijkswacht voorziet op dit moment zijn fietsen over te dragen aan het leger. Opeisingen van burgerfietsen gebeuren reeds vanaf september 1938. Officieel kreeg de fiets een militair registratienummer en werd het balhoofd koud khaki geëmailleerd, zoals blijkt uit officiële documenten.

In 1939 is de oorlogsdreiging onafwendbaar en men besluit over te gaan naar een nieuw concept van miltitaire fiets: de A.B. 39. Deze is niet langer uitgerust met stangbediende remmen maar met kabelremmen voor en achter. Een volledig dossiertje van de eisen mbt deze fiets getuigt hiervan. Een afwijkend model heeft evenwel vooraan een kabelrem en achteraan een terugtraprem.
De eerste exemplaren zijn gemarkeerd 1 - 40, januari 1940, dit op op het balhoofd, voor- en achtervork.

Verzameling: Philip Moreau

Samengevat gebruikt het Belgische leger in de mobilisatie periode 1938 - 1940 de volgende fietsen:

Militaire types:
     Model 1915 (gereviseerd in de jaren 30 naar Tm 1 standaard)
     Tm 1
   AB 39
(allen met inschrijfnummer op het plaatje op het balhoofd en/of een driekleurige rijplaat voor de niet-organiek voorziene fietsen). Dit alles in een vergelijkende tabel.
Rijkswachtfietsen vanaf de motorisering van dit korps overgemaakt aan het leger (ongewijzigd zoals in gebruik bij de Rijkswacht), dit vanaf 1938
Burgerfietsen volgens de officiële opeisingslijsten (nr op balhoofdlug ingeslagen, khaki geschilderd balhoofd, militair bagagerek), dit vanaf 1938
Burgerfietsen van de militair of rijkswachter zelf die al dan niet thuis en op het werk gebruikt werden (burger nummerplaten)
Burgerfietsen die onmiddellijk werden opgeëist (met uitzondering van de vrijgestelde beroepen) tijdens de veldtocht waarvan geen registratie werd bijgehouden (burger nummerplaten)

De Belgische Cyclist trekt voor die tijd met een stevige en goed uitgeruste fiets de wacht op aan de grenzen en in het binnenland.

foto: verzameling Jean Lummerzheim

Tijdens de oorlog worden de vele buitgemaakte Belgische fietsen gebruikt door de Duitse eenheden allerlei, zowel lokaal als voor inzet bij hun verdere offensieven. De foto toont in beslag genomen Belgische fietsen op de voorgrond. Het lederen geweerdraagstel in de kader, de kolfhouder op de staande achtervork en de stuurhandvatten als eerste herkenningspunten. De krijgsgevangenen op de achtergrond zijn echter Fransen.

Foto: Radfahrschwadronen, Auteur: Horst Hinrichsen Hamburg DEU 28 JUN 2001

De Belgen die naar Engeland getrokken zijn na het debacle van 1940 en de opgeroepen Belgische militieklassen wereldwijd keren in 1944 terug als onderdeel van het Britse leger en zijn daardoor volledig op Britse leest geschoeid en uitgerust. Vanaf 1945 wordt het vernieuwde Belgische leger, zoals eerder in 1915, met Britse fietsen uitgerust. Ditmaal de Mk V (één handbediende rem voor en één terugtraprem Eadie Coaster achter) en Mk V * (met twee handbediende remmen voor en achter). Alweer met 32 en 40 spakige wielen. En ook hier herhaalt de geschiedenis zich. Eens in de ABL krijgen geaccidenteerde fietsen 36 spaaks wielen. Andere onderdelen zoals pedalen, zadels, lichten etc.. worden bij defect vervangen door onderdelen die gekocht worden bij lokale leveranciers. De fietsen worden in 1959 - 1960 op de zadellug gemarkeerd met ABL. Rechts op de zadellug vindt men het kadernummer terug. Dit begint bijna steeds met de letter T.

De Britse MK V*

Verzameling: Jean Lummerzheim

Er bestaat wat verwarring bestaat rond deze MK V en Mk V*. Deze worden nogal eens aanzien voor vooroorlogs. Niets is minder waar. De Mk V en Mk V* verschillen in heel wat details met hun voorganger de BSA 1915. Het meest opvallende is de framehoogte. De BSA 1915, TM 1 en AB 39 hebben allen een 22" frame, de MK V heeft een 24" frame wat neerkomt op een merkbaar verschil van 5 cm. Er duiken ook geen vooroorlogse foto's op van Belgische soldaten met de Mk V reeks. De eerste Mk V deden hun intrede bij de Britten in 1939, de Mk V* zelfs pas vanaf 1942.

Laat ons ook niet vergeten dat in de vooroorlogse periode, in tegenstelling tot de hedendaagse situatie, elk land zijn eigen economie steunde en zijn fietsen binnenlands kocht en niet over de grenzen naar het goedkoopste produkt zocht. Kortom er werden geen buitenlandse producenten aangesproken. De verplichting van door Belgen in België geproduceerde fietsen staat in een artikel uit het lastenkohier van de AB 39 fiets. Alle fietsbestellingen gingen naar binnenlandse leveranciers met inachtname van de klassieke procudure van offerte, kwaliteitseisen, levertermijn, garantie etc ....